ปรัชญาการศึกษามหาวิทยาลัยขอนแก่น: ปฏิวัติการเรียนรู้เพื่อสร้างบัณฑิตแห่งอนาคต
บทนำ
ในโลกยุคปัจจุบันที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและมีพลวัต มหาวิทยาลัยขอนแก่น (มข.) ตระหนักถึงความสำคัญอย่างยิ่งในการปรับเปลี่ยนระบบการศึกษา เพื่อผลิตบัณฑิตที่มีสมรรถนะสูง สามารถตอบสนองความต้องการของสังคม และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันทั้งในระดับชาติและนานาชาติ ดังนั้นมหาวิทยาลัยจึงได้กำหนด “ปรัชญาการศึกษา” ฉบับใหม่ ตามประกาศมหาวิทยาลัยที่ 606/2566 ลงวันที่ 13 มีนาคม พ.ศ. 2566
ปรัชญานี้ทำหน้าที่เป็นเข็มทิศในการออกแบบหลักสูตร การจัดการเรียนการสอน และการพัฒนานักศึกษาอย่างรอบด้าน เอกสารฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสื่อสารปรัชญาดังกล่าวแก่คณาจารย์ นักศึกษา บุคลากร และผู้ประกอบการที่รับบัณฑิตจากมหาวิทยาลัย เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกันและเสริมสร้างความเชื่อมั่นต่อการจัดการศึกษาของมหาวิทยาลัย
ปรัชญาการศึกษาของมหาวิทยาลัยขอนแก่น
“การจัดการศึกษาที่มุ่งเน้นผลลัพธ์ 3 ด้าน ได้แก่ ความรู้และทักษะ คุณธรรมและความเป็นคนดี และปัญญา ผ่านกระบวนทัศน์การศึกษาใหม่ที่ให้ความสำคัญกับการเรียนรู้ เพื่อเสริมพลังผู้เรียนในการตอบสนองต่อการพัฒนาและยกระดับขีดความสามารถของประเทศ”
หัวใจของการเปลี่ยนแปลง
ปรัชญานี้ตั้งอยู่บนเสาหลัก 3 ประการ ได้แก่
ความรู้และทักษะ
ครอบคลุมทั้งองค์ความรู้ที่ทันสมัยและจำเป็น ควบคู่กับทักษะสำคัญสำหรับการประกอบอาชีพและการดำรงชีวิตในศตวรรษที่ 21
คุณธรรมและความเป็นคนดี
มุ่งเน้นการปลูกฝังคุณธรรม จริยธรรม จรรยาบรรณวิชาชีพ ความซื่อสัตย์สุจริต และการเคารพกฎหมาย เพื่อสร้างบัณฑิตที่เป็นพลเมืองดี
ปัญญา
หมายถึงความสามารถในการคิดวิเคราะห์ สังเคราะห์ข้อมูล แก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์ และเรียนรู้อย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต อันเกิดจากการประยุกต์ใช้ความรู้และประสบการณ์
หัวใจสำคัญของปรัชญานี้คือการเปลี่ยนผ่านสู่ “กระบวนทัศน์ใหม่ที่เน้นการเรียนรู้” ซึ่งหมายถึงการเปลี่ยนแปลงเชิงปฏิวัติจากการจัดการเรียนการสอนแบบเน้นผู้สอน (Teaching Paradigm) ไปสู่การจัดการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนอย่างแท้จริง (Learning Paradigm)
การเจาะลึกสู่กระบวนทัศน์ใหม่ (Learning Paradigm): 5 องค์ประกอบแห่งการเปลี่ยนแปลง
การจัดการศึกษาภายใต้กระบวนทัศน์ใหม่ของ มข. ประกอบด้วยการเปลี่ยนแปลงสำคัญ 5 มิติ ได้แก่
1. การปรับเปลี่ยนพันธกิจและเป้าหมาย
จาก: การสอนเป็นศูนย์กลาง
“ถ่ายทอดความรู้จากอาจารย์สู่ผู้เรียน”
สู่: ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง
“กระตุ้นให้ผู้เรียนค้นพบและสร้างองค์ความรู้ด้วยตนเอง”
ตัวอย่าง: การนำรูปแบบ “ห้องเรียนกลับด้าน (Flipped Classroom)” มาใช้ โดยให้นักศึกษาเรียนรู้เนื้อหาด้วยตนเองก่อนเข้าชั้นเรียน และใช้เวลาเรียนเพื่ออภิปรายเชิงลึก การแก้ปัญหา หรือทำกิจกรรมขั้นสูง
2. การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการสอน/การเรียนรู้ (เน้นผลลัพธ์)
จาก: หน่วยกิตเป็นตัวตั้ง
“ปริญญา = การสะสมจำนวนหน่วยกิต”
สู่: สมรรถนะเป็นตัวตั้ง
“ปริญญา = การแสดงออกซึ่งความรู้และทักษะ” ตามที่หลักสูตรกำหนด
ตัวอย่าง: หลักสูตรที่ใช้สมรรถนะเป็นฐาน และเปิดโอกาสให้นักศึกษาได้เรียนรู้จากประสบการณ์จริง
3. การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการสอน/การเรียนรู้ (เน้นเนื้อหา)
จาก: วิชาแยกส่วน
“จัดเนื้อหาตามสาขาวิชาหรือภาควิชาอย่างอิสระ”
สู่: สหวิทยาการ
“จัดเนื้อหาแบบบูรณาการข้ามสาขา/ภาควิชา”
ตัวอย่าง: หลักสูตรที่บูรณาการองค์ความรู้หลายสาขา ทำให้นักศึกษาเห็นภาพรวม และสามารถประยุกต์ใช้ความรู้ที่หลากหลาย
4. การพัฒนาบทบาทของคณาจารย์
จาก: ผู้บรรยาย
“อาจารย์ถ่ายทอดเนื้อหาในชั้นเรียน ห้องปฏิบัติการ หรือสัมมนา”
สู่: ผู้อำนวยความสะดวก
“อาจารย์ออกแบบสภาพแวดล้อมและวิธีการเรียนรู้เพื่อให้นักศึกษาได้เรียนรู้ด้วยตนเอง”
ตัวอย่าง: หลักสูตรที่ให้อาจารย์เปลี่ยนบทบาทจาก “ผู้สอน” ไปเป็น “โค้ช” หรือ “ผู้อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้”
5. การปรับเกณฑ์ความสำเร็จ (การประเมินผล)
จาก: การประเมินผลแบบสรุป
“การวัดผลการเรียนรู้โดยเน้นการประเมินผลสุดท้าย”
สู่: การประเมินเพื่อพัฒนา
“การประเมินเพื่อการเรียนรู้” ที่เน้นการให้ข้อมูลย้อนกลับอย่างต่อเนื่องเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ของผู้เรียน
ตัวอย่าง: หลักสูตรที่ใช้การประเมินแบบฟอร์มาทิฟ (Formative Assessment) และนำผลไปปรับปรุงการเรียนรู้ของผู้เรียน
ผลกระทบและคุณค่า: การสร้างอนาคตด้วยการศึกษาที่ยั่งยืน
การน้อมนำปรัชญาและกระบวนทัศน์ใหม่นี้จะก่อให้เกิดประโยชน์สำคัญดังต่อไปนี้:
สำหรับนักศึกษา
นักศึกษาจะพัฒนาเป็นผู้เรียนเชิงรุก (Active Learner) ที่มีทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ การแก้ปัญหา และการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง สามารถปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงและเป็นแรงขับเคลื่อนนวัตกรรม
สำหรับคณาจารย์
คณาจารย์จะมีบทบาทเป็นผู้ออกแบบประสบการณ์การเรียนรู้ ผู้สร้างแรงบันดาลใจ และโค้ชที่มุ่งพัฒนาศักยภาพของผู้เรียนอย่างเต็มที่
สำหรับมหาวิทยาลัยขอนแก่น
มหาวิทยาลัยจะสามารถผลิตบัณฑิตคุณภาพสูงที่ตอบโจทย์ตลาดแรงงานและผู้ประกอบการ ส่งผลต่อการยกระดับชื่อเสียงและความเป็นเลิศทางวิชาการ
สำหรับผู้ประกอบการและสังคม
สังคมจะได้กำลังคนที่มีความรู้ ทักษะ คุณธรรม และปัญญา พร้อมเป็นพลังขับเคลื่อนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศอย่างยั่งยืน
บทสรุปและก้าวต่อไป
ปรัชญาการศึกษาใหม่ของมหาวิทยาลัยขอนแก่นไม่ใช่เพียงการปรับเปลี่ยนนโยบาย แต่เป็นการปฏิวัติวัฒนธรรมการเรียนรู้ครั้งสำคัญ มหาวิทยาลัยมุ่งมั่นขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงนี้ให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม โดยอาศัยความร่วมมือและความทุ่มเทจากทุกภาคส่วน ทั้งคณาจารย์ นักศึกษา บุคลากร ศิษย์เก่า และชุมชน
เรามั่นใจว่าด้วยปรัชญาและทิศทางที่ชัดเจนนี้ มหาวิทยาลัยขอนแก่นจะสามารถผลิตบัณฑิตที่ไม่เพียงแต่มีความรู้และทักษะ หากยังมีคุณธรรม ความเป็นคนดี และปัญญา พร้อมที่จะเป็นพลังสำคัญในการพัฒนาประเทศและแข่งขันได้อย่างมั่นคงบนเวทีโลก
มหาวิทยาลัยขอนแก่นขอเชิญชวนทุกท่านร่วมกันสานต่อ “ปรัชญาการศึกษา” ฉบับนี้เพื่ออนาคตของบัณฑิตและอนาคตของประเทศไทย